اين همان معناى سخن سهل است كه مىگويد : « نفس ، كافر است ، پس با نبرد با هواى نفس ، به مخالفت با او بپرداز و او را به اطاعت از خدا ، مجاهدت در راه او ، خوردن حلال ، راست گويى و مخالفت با طبيعت - كه به آن ، فرمان يافته‌اى - وادار . » « 1 » اين معناى عرفانى لطيف از مفهوم آيه به دست مىآيد و از بطن آن ، به مناسبت ، قابل استنباط است ؛ بى آن كه سبك تفسيرى داشته باشد يا بيان مراد خود آيه تلقى گردد . امام قُشيرى در تفسير بسم اللَّه ، بدين نكته تصريح كرده ، مىگويد : « گروهى هنگام خواندن اين آيه از حرف باء ، برّ ( نيكى ) او به اوليائش را به ياد مىآورند و از حرف سين ، سرّ او با برگزيدگانش و از ميم ، منت او بر اهل ولايتش را ؛ پس مىدانند كه با برّ او ، سرّش را شناخته و با منت او بر آنان ، امرش را پاس داشته‌اند و با خداى تعالى ، قدرش را مىشناسند . . . » « 2 » چنان كه پيداست ، قشيرى اين مطالب را تفسير آيه قرار نداده است ، بلكه تنها ، آنها را يادآورى قلبى هنگام گوش فرادادن به آيه يا حروف آن و از قبيل خطورات قلبى محض مىداند ؛ بى آن كه تحميل بر قرآن يا تفسير به رأى باشد . اين ، در مورد ميانه‌روهاى آنان است ، اما با افراطيون آنان گفتارى ديگر داريم كه در آينده خواهد آمد . تأويل يا دريافت مفهوم فراگير آيه به تعبيرى دقيق‌تر ، تأويلات اهل تحقيق ، همان برداشت مفهوم فراگير آيه است كه از بطن آيه به دست مىآيد ؛ به گونه‌اى كه پس از چشم پوشى از خصوصيات كلام كه دخالتى در اصل مقصود ندارد ، مفهوم فراگير برداشت مىگردد . تأويل همان دريافت دلالت التزامى و پنهان آيه است كه آن را روشن مىكند ، از اين رو تأويل

--> ( 1 ) . تفسير سلمى ، ج 1 ، ص 292 . ( 2 ) . لطائف الاشارات ، ج 1 ، ص 56 .